Með Kalla og KÓ á hvalveiðum
eftir Hjört Gíslason
Við förum frá Kópavogi upp úr klukkan fimm að morgni á hrefnubátnum Nirði KÓ. Það er stefnt á miðin norðvestur úr Gróttu, um það bil 18 mílur. Sílið er að kvikna í Rennunum og við gerum okkur vonir um að hrefnan haldi sig á þeim slóðum. Það er ekkert líf á hvalaskoðunarslóðinni, en þegar við erum komnir út fyrir Hafró-svæðið fer að lifna yfir slóðinni. Það er mikið af fugli á svæðinu og súlan er greinilega í veislu. Það er hrefnan líka. Það er allt morandi í hrefnu á svæðinu, töluvert af höfrungi og að minnsta kosti einn hnúfubakur. Sílið stendur fremur djúpt til að byrja með. Það sést af hegðun hrefnunnar og af því að það er aðeins súlan sem nær því. Svo gengur sílið ofar og þá kemst rytan í það, en um leið verður hrefnan meira uppi. Karl skipstjóri er ekkert hissa á því að sjá mikið af hrefnu. Það hefur verið mikið af henni í allt sumar. Miklu meira en undanfarin ár. Þúsundir dýra.
Við náum einni hrefnu strax um klukkan 8 og annarri um klukkutíma síðar. Fyrra dýrið er tæplega 8 metra tarfur er tekinn um borð. Hitt dýrið, aðeins styttra en sverara, er bundið við síðuna. Það er skammturinn þennan daginn. Vinnslan í landi getur ekki tekið á móti meiru fyrir verslunarmannahelgina. Það er ekki að sjá að veiðin trufli hin dýrin. Þau halda áfram að sýna sig í kringum bátinn. Það má ekki byrja að skera dýrin fyrr en 5 til 6 tímum eftir að þau hafa verið veidd, annars geta gæði kjötsins rýrnað.
Hvalskurðurinn hefst því ekki fyrr en eftir klukkan eitt og gengur vel hjá þeim félögum, Karli Þór Baldvinssyni, Ólafi Haraldssyni og Snæbirni Ólafssyni. Þeir eru aðeins þrír í áhöfn. Eftir nokkra klukkutíma er kjötið komið ísað í sjó í kerin og hræin farin aftur í lífkeðjuna, en nú sem fæða fyrir aðra, ekki afræningjar efst í lífkeðjunni. Við erum sáttir og erum komnir til hafnar í Kópavogi á ný upp úr 7 um kvöldið.
Karl var á hrefnuveiðum öll sumur frá 11 ára aldri þar 1985, en árið eftir voru veiðarnar stöðvaðar. Hann byrjaði svo aftur þegar veiðarnar hófust á ný í vísindaskyni og hefur tekið þátt í því að veiða allt að 1.400 dýr. Hann veit greinilega um hvað málið snýst. “Ástandið í Faxaflóa er gjörbreytt miðað við undanfarin þrjú til fjögur ár. Það er miklu meira af síli á ferðinni og allt er líflegra. Þar af leiðandi er meira af hrefnu, því hún kemur bara til Íslands til að éta og er hér í veislu. Hrefnan er tækifærissinni og heldur sig bara þar sem ætið er. Vegna þess hve lítið var af sandsíli undanfarin ár, hélt hún sig annars staðar þá og var lítið af henni inni á Faxaflóanum. Það hefur engu að síður verið meira en nóg af henni. Reyndar ekki um 20.000 dýr eins og kom fram í talningum áður fyrr, en einhver þúsund samt,” segir Karl.
En eitthvað hlýtur þessi fjöldi hvala að éta.
“Vísindamennirnir á Hafrannsóknastofnunni telja að hrefnan éti um 3,5% af eigin þyngd á dag. Ef við miðum við að meðalþyngdin sé 5 tonn, og reiknum með 20.000 dýrum, þá er lífmassinn um 100.000 tonn. Þá er hvalurinn að éta 3.500 tonn á dag, ef við miðum svo við að hrefnan haldi sig á Flóanum í 150 daga á ári, þá er hún að éta um hálfa milljón tonna á því tímabili. Hún kemur grindhoruð sunnan úr höfum á vorin og nær að tvöfalda þyngt og spiklag yfir sumarið og fram á haust, þegar hún fer suður langt suður fyrir Kanaríeyjar. Þar étur hún ekkert, lifir bara á forðanum frá Íslandi Þetta er aðallega síli, síld og eitthvað töluvert af öðrum fiski. Það þarf jafnvægi í þetta eins og allt annað, við getum ekki leyft okkur að veiða allt annað en stærsta dýrið í lífkeðjunni. Það gefur auga leið. Hugsanleg skýring á minni loðnuveiði er margföldum á hnúfubak við landið síðastliðin 10 til 15 ár, samkvæmt talningum Hafró,” segir Karl.
Það er ljóst að ætið ræður því hvar hrefnan og aðrir hvalir halda sig. “Veiðarnar valda því ekki að lítið hefur verið af hrefnu á hvalaskoðunarsvæðunum undanfarin ár. Við ráðum því ekki hvar sílið kemur upp. Hrefnan er bara þar sem ætið er. Hún kærir sig líka kannski ekkert um það að láat elta sig á mörgum hvalaskoðunarbátum alla daga, 300 daga á ári, 12 tíma á dag. Það er reyndar mín skoðun að hvalaskoðun og hvalveiðar geti algjörlega farið saman. Menn verða einfaldlega að taka tillit til hvers annars. Svo einkennilegt sem það kann að virðast er um sameiginlega hagsmuni að ræða. Báðir aðilar þurfa á því að halda að hrefnan sé á slóðinni og báðir aðilar þurfa að geta unnið sína vinnu. Þetta þarf ekki að stangast á. Við erum alltaf að veiðunum langt fyrir utan skoðunarsvæðin. Við vitum að skoðunarferðirnar hjá þeim taka þrjá tíma og við vitum hvað þeir komast langt, fram og til baka á þeim tíma. Þeir segja að allur Faxaflóinn sé hvalaskoðunarsvæði. Það er náttúrlega ekki rétt, því þeir eru ekkert að fara 60 mílur út í þriggja tíma skoðunarferðum. Þeir eru að fara lengst um 12 mílur út í þessum ferðum,” segir Karl.
Það er ágætur markaður fyrir hrefnukjötið innan lands og selst allt sem veiðist. Karl segir að ef markaður opnaðist í Japan eins og á árum áður, myndu veiðimenn fara fram á kvóta upp á 400 dýr eins og Hafró hefur lagt til undanfarin ár. Þá yrði farið út í þetta á stærri bátum og stofnuð vinnsla, en Njörður mælist aðeins 30 tonn af stærð. Þá yrði þetta alvöru atvinnuvegur á þeim tíma sem hrefnan væri við landið.
Hann bendir einnig á að þeir séu að reyna að velja minni dýrin fyrir innan lands markaðinn. Landinn vilji síður kjöt af stórum dýrum en Japanir vilji stærstu dýrin, sem skili mun meiru af afurðum.
Alþjóða hvalveiðiráðið
eftir Jón Gunnarsson
Ákveðin vatnaskil urðu á fundi Alþjóða hvalveiðiráðsins sem haldinn var í Ulsan í Kóreu. Eftir fundinn 2004 voru vonir bundnar við að sáttatillaga formanns um að ljúka vinnu við stjórnunarkerfi veiðanna fyrir fundinn í ár gæti stuðlað að samkomulagi, þótt ljóst væri að ekki væru líkur á stórum breytingum. Ásamt öðrum Norðurlandaþjóðum var unnið að tillögu sem vonast var til að svokallaðar miðjuþjóðir gætu sætt sig við. Þegar til kastanna kom varð það ekki og er nú ljóst að innan ráðsins er ekki að vænta árangurs á samþykkt nýs stjórnkerfis hvalveiða (RMS). Það sem sá ágreiningur snýst fyrst og fremst um er að naumur meirihluti ráðsins hefur hafa ákveðið að láta störf þess snúast um allt annað en stjórnun hvalveiða, sem samþykktir ráðsins gera þó ráð fyrir.
Á fundinum urðu samt ákveðin vatnaskil, þar sem að á þessum fundi varð ljóst að ekki þarf að meiri eyða tíma og fjármunum í að reyna að ná samkomulagi við andstæðinga okkar. Þjóðir innan ráðsins sem eru sammála um sjálfbæra nýtingu náttúruauðlinda munu því snúa sér að því að vinna málin áfram sín á milli.
Staða okkar er eftir þennan fund er skýr. Við stundum takmarkaðar vísindaveiðar á hrefnu í samræmi við sáttmála hvalveiðiráðsins. Íslensk stjórnvöld halda áfram á þeirri braut í sumar enda hafa þær tekist vel og með auknum markaðsaðgerðum tekist að selja allt það kjöt sem veiðarnar hafa skilað. Það er merkilegt að ákveðnir aðilar skuli komast upp með það í fjölmiðlum að halda öðru fram. Upplýsingar sem Náttúruverndarsamtök Íslands sendu frá sér um þetta var dreift á ársfundinum ásamt öðrum óhróðri um hvalveiðar. Það er með ólíkindum að samtök sem gefa sig út fyrir að styðja skynsamlega nýtingu náttúruauðlinda skuli ítrekað beita blekkkingum. Í Morgunblaðinu 25. júní hélt talsmaður samtakanna því fram að ríki frá vestur Afríku hafi ekki fylgt okkur að málum og var þessi fullyrðing nefnd í leiðara blaðsins sama dag. Hún er þó alröng. Í sömu grein gagnrýndi talsmaður samtakanna stuðning Íslands við tillögu Japana o.fl. um leynilega atkvæðagreiðslu, sem fram kom vegna þrýstings og hótana frá fjölmennari ríkjum og samtökum sem kenna sig við náttúruvernd, í garð ríkja sem minna mega sín.
Á fundinum las formaður sendinefndar Íslands, Stefán Ásmundsson, yfirlýsingu um að enginn framgangur hafi orðið í vinnu við nýtt stjórnkerfi veiðanna. Þetta var mjög mikilvægt vegna þess að í yfirlýsingu sem fylgdi inngöngu Íslands í ráðið árið 2002 var tekið fram að Íslendingar myndu ekki hefja veiðar í atvinnuskyni fyrr en árið 2006 og ekki á meðan framgangur væri í vinnu við RMS innan ráðsins. Þetta þýðir að Íslendingar geta hafið hvalveiðar í atvinnuskyni strax á næsta ári í samræmi við sáttmála ráðsins.
Þjóðir sem stunda hvalveiðar að einhverju marki munu auka veiðar sínar á næstu misserum. Japanir hyggjast tvöfalda sínar veiðar og Norðmenn auka hrefnuveiðar á hverju ári. Ekkert hamlar verslun með hvalaafurðir á milli Japans, Noregs og Íslands og brot á alþjóða samningum að hindra þau viðskipti. Nú þegar fullreynt er að ná vitrænu samkomulagi innan hvalveiðiráðsins geta þær þjóðir sem eru fylgjandi sjálfbærri nýtingu snúið sér að því að koma viðskiptum með hvalaafurðir í eðlilegt horf. Íslendingar eiga að beita sér í þeirri vinnu.
Ég vona að aðilar hér innanlands fari að tala um þessi mál af einhverri skynsemi. Sá innihaldslausi áróður sem sömu aðilar flytja reglulega hefur ekki reynst marktækur. Starfsemi hvalaskoðunarfyrirtækja hefur aukist hér eins og hjá öðrum hvalveiðiþjóðum. Það hefur löngu sýnt sig að þessar atvinnugreinar geta vel farið saman. Hræðsla um að draga myndi verulega úr komu ferðamanna til landsins hefur reynst ástæðulaus. Hvalkjöt er á matseðlum veitingastaða víða um land og eftirsótt af erlendum ferðamönnum. Ég er sannfærður um að hvalveiðar geta skapað sóknarfæri fyrir ferðaþjónustuna. Horfa verður á staðreyndir þegar staðan er metin og stefnan ákveðin.
Í hvalveiðimálinu reynir á þor okkar til að stunda sjálfbæra nýtingu náttúruauðlinda. Við höfum orðið fyrir gagnrýni vegna nýtingar annarra auðlinda og uppbyggingar stóriðju. Stjórnvöld hafa ekki látið stilla sér upp við vegg og haldið áfram til hagsbóta fyrir þjóðfélagið. Við eigum ekki að láta aðra segja okkur fyrir verkum varðandi nýtingu auðlinda okkar. Við höfum enda sýnt meiri ábyrgð á þeim vettvangi en ýmsir nágrannar okkar. Jafnvel þótt því fylgi hugsanlega tímabundinn fórnarkostnaður megum við aldrei víkja af þeirri stefnu.
Alþjóða hvalveiðiráðið hefur algjörlega brugðist hlutverki sínu á undanförnum áratugum. Ég hef trú á því að þær þjóðir sem fylgjandi eru sjálfbærri nýtingu auðlindarinnar muni haga vinnu sinni með öðrum hætti í framtíðinni og með fullum rétti stundað hvalveiðar og viðskipti með hvalaafurðir.
Nýting dýra til manneldis er með misjöfnum hætti eftir því hvar maður er í heiminum. Okkur sem það prófuðum smakkaðist vel hundakjötið í Ulsan í Kóreu og dettur ekki í hug að gera athugasemdir við þá nýtingu.